کوروش زارعی؛ یک عمر ایستادگی بر مدار باور
به گزارش سینمارسانه، درگذشت کوروش زارعی، فقط خبر رفتن یک بازیگر و کارگردان تئاتر نیست؛ پایان زندگی هنرمندی است که بخش بزرگی از عمر خود را در صحنه نمایش، پشت صحنه تولید آثار نمایشی و در مسیر گسترش جریانی گذراند که به آن باور داشت.
زارعی از آن دسته هنرمندانی بود که نمی‌شد کارنامه حرفه‌ای‌شان را بدون شناخت جهان‌بینی و اعتقاداتشان مرور کرد. او هنر را صرفاً عرصه‌ای برای نمایش توانایی‌های فردی نمی‌دانست و همواره می‌کوشید میان فعالیت هنری و باورهای اعتقادی و فرهنگی‌اش پیوند برقرار کند؛ مسیری که تا واپسین سال‌های زندگی بر آن ماند.
کوروش زارعی متولد میناب استان هرمزگان بود. علاقه‌اش به تئاتر از نوجوانی شکل گرفت و در سیزده‌سالگی فعالیت خود را در این عرصه آغاز کرد. نخستین تجربه‌هایش در گروه‌های نمایشی مدرسه و محیط آموزشی رقم خورد؛ جایی که خیلی زود استعدادش در بازیگری و کارگردانی نمایان شد. او در دوران دبیرستان نمایش «گل و جهله» را کارگردانی کرد و این اثر توانست مقام دوم جایزه کانون ملی منتقدان ایران را به دست آورد. زارعی پس از تحصیل در رشته هنرهای نمایشی و دریافت مدرک کارشناسی، فعالیت حرفه‌ای خود را با جدیت بیشتری ادامه داد.
از صحنه تئاتر تا نقش ماندگار لاوی
اگرچه بخش قابل توجهی از مخاطبان تلویزیون کوروش زارعی را با نقش «لاوی»، برادر بزرگ حضرت یوسف، در مجموعه تلویزیونی «یوسف پیامبر» به یاد می‌آورند، اما کارنامه او به این نقش شناخته‌شده محدود نبود. زارعی در سال ۱۳۸۱ با مجموعه «غروب بی‌پایان» به کارگردانی جواد افشار وارد تلویزیون شد و چند سال بعد با حضور در سریال تاریخی و مذهبی «یوسف پیامبر» به کارگردانی فرج‌الله سلحشور، بیش از گذشته در میان مخاطبان شناخته شد.
او در ادامه در مجموعه‌هایی همچون «مختارنامه»، «کیمیا» و «آنام» حضور پیدا کرد و در سینما نیز در فیلم‌هایی چون «روز رستاخیز» به کارگردانی احمدرضا درویش و «امپراطور جهنم» به ایفای نقش پرداخت. حضور در آثار تاریخی و مذهبی، بخش مهمی از کارنامه تصویری او را تشکیل می‌داد؛ آثاری که با علایق و دغدغه‌های فرهنگی و اعتقادی‌اش نیز هم‌پوشانی داشتند.
با این حال، تئاتر همچنان اصلی‌ترین عرصه فعالیت زارعی بود. او هم در مقام بازیگر و هم در جایگاه کارگردان، تجربه‌های متعددی روی صحنه داشت. در مقام بازیگر، نمایش‌هایی همچون «خاک سبز»، «شام غریب»، «غمنامه فرات»، «خورشید کاروان»، «بر دار شدن حسین‌بن‌منصور حلاج»، «مرگ در ساعت مرغابی»، «مسافران مرو»، «دکتر استوکمان» و «رویاهای خلیج فارس» را در کارنامه خود ثبت کرد.
در مقام کارگردان نیز آثاری چون «کانال کمیل»، «فیروزه که می‌خواند»، «شب مویه‌ها»، «زنان مهتابی، مرد آفتابی»، «بانوی بی‌نشان»، «ماه معصوم» و «راکب» را روی صحنه برد. یکی از تجربه‌های بین‌المللی او نیز کارگردانی نمایش «آینه» و حضور این اثر در فستیوال جاده ابریشم آلمان در سال ۲۰۰۰ میلادی بود؛ اجرایی که با استقبال مخاطبان و توجه هنرمندان آلمانی همراه شد.
هنر در امتداد باور؛ اعتقادی که پنهانش نمی‌کرد
برای شناخت کوروش زارعی، باید به موضع صریح او درباره نسبت هنر و اعتقاد نیز توجه کرد.
او در گفت‌وگویی درباره حضورش در نمایش «سراب»، بی‌پرده از جایگاه باورهای شخصی در انتخاب‌های هنری‌اش سخن گفته بود: «من سال‌ها است که مشغول انجام کارهای مذهبی و مناسبتی در مدیوم‌های مختلفی همچون تئاتر، سینما و تلویزیون هستم و باورهایی شخصی دارم و این موضوع برای من در درجه اول اهمیت قرار دارد.»
این جمله را می‌توان کلید فهم بخش مهمی از مسیر حرفه‌ای او دانست. زارعی نه‌تنها در انتخاب نقش‌ها و آثار نمایشی، بلکه در فعالیت‌های مدیریتی خود نیز به این نگاه وفادار ماند. برای او تئاتر دینی و آیینی یک فعالیت مقطعی یا محدود به مناسبت‌های مذهبی نبود؛ جریانی بود که باید برای آن امکان تولید، اجرا و تربیت نسل تازه‌ای از هنرمندان فراهم می‌شد.
البته نگاه او به تئاتر مذهبی، به معنای نادیده گرفتن دیگر گونه‌های نمایشی نبود. زارعی در همان گفت‌وگو تأکید کرده بود که هر گونه نمایش، مخاطب خاص خود را دارد و باید برای سلیقه‌های مختلف در هنرهای نمایشی، قالب‌های متنوعی در نظر گرفت. این تأکید نشان می‌داد که در کنار پایبندی به باورهایش، به ضرورت تنوع در فضای تئاتر نیز توجه داشت.
از مدیریت حوزه هنری تا حمایت از تئاتر مردمی
یکی از مهم‌ترین بخش‌های کارنامه کوروش زارعی به سال‌های حضورش در حوزه هنری بازمی‌گردد. او از سال ۱۳۹۵ مسئولیت مدیریت مرکز هنرهای نمایشی حوزه هنری را بر عهده گرفت و در این جایگاه، بخش مهمی از توان و تجربه خود را صرف توسعه تئاتر دینی، آیینی، انقلابی و مردمی کرد.
حمایت از گروه‌های نمایشی شهرستان‌ها، توجه به استعدادهای جوان و گسترش جریان «تئاتر بچه‌های مسجد» از جمله محورهای فعالیت او در این دوره بود. برگزاری رویدادهایی همچون جشنواره تئاتر بچه‌های مسجد، همایش تئاتر پیاده‌روی اربعین، جشنواره نقالان علوی و جشنواره نمایشنامه‌نویسی گلدسته‌ها نیز در همین چارچوب دنبال شد.
زارعی در سال ۱۴۰۱ دبیری چهل‌ویکمین جشنواره بین‌المللی تئاتر فجر را بر عهده گرفت و در ادامه نیز در عرصه‌های مختلف مدیریتی و داوری تئاتر فعالیت داشت. دبیری دهمین همایش تئاتر پیاده‌روی اربعین و داوری بخش «افق مقاومت» بیستمین جشنواره بین‌المللی تئاتر مقاومت از دیگر مسئولیت‌های او بود. پس از پایان دوره مدیریت مرکز هنرهای نمایشی حوزه هنری نیز در بهمن ۱۴۰۴ به‌عنوان مشاور رئیس حوزه هنری معرفی شد.
در واقع، فعالیت او تنها به تولید یک نمایش یا ایفای یک نقش محدود نمی‌شد. زارعی تلاش داشت بستری برای حضور گروه‌هایی فراهم کند که شاید در جریان اصلی تئاتر کشور کمتر دیده می‌شدند. از این منظر، بخش مهمی از میراث او را باید در فرصت‌هایی جست‌وجو کرد که برای گروه‌های جوان و هنرمندان شهرستانی فراهم کرد.
مردی که از باورهایش عقب ننشست
کوروش زارعی در سال‌های پایانی زندگی با مشکلات جسمی و بیماری دست‌وپنجه نرم کرد؛ با این حال، از پیگیری فعالیت‌های هنری و ارتباط با فضای تئاتر فاصله نگرفت. او هنرمندی بود که در انتخاب مسیر حرفه‌ای خود تکلیفش را با اعتقاداتش روشن کرده بود و از بیان صریح آنچه به آن باور داشت، پرهیز نمی‌کرد.
شاید بتوان درباره انتخاب‌های هنری او، شیوه مدیریت یا رویکردش به تئاتر دیدگاه‌های متفاوتی داشت؛ اما نمی‌توان انکار کرد که زارعی در تمام این سال‌ها مسیری مشخص را دنبال کرد و هویت هنری‌اش را در پیوند با جهان‌بینی خود شکل داد. او به آنچه باور داشت، میدان عمل می‌داد؛ چه زمانی که روی صحنه در نقش بازیگر حاضر می‌شد، چه هنگامی که نمایشی را کارگردانی می‌کرد و چه زمانی که در جایگاه مدیر، برای گسترش جریان تئاتر دینی و مردمی تلاش می‌کرد.
حالا با رفتن او، صحنه تئاتر یکی از چهره‌های پرکار و پرتلاش خود را از دست داده است؛ هنرمندی که زندگی حرفه‌ای‌اش از نوجوانی با نمایش آغاز شد و تا واپسین سال‌های عمر در همان مسیر ادامه یافت. نام کوروش زارعی برای مخاطبان تلویزیون با «لاوی» گره خورده است، اما برای تئاتر ایران، یادآور سال‌هایی از بازیگری، کارگردانی، مدیریت و تلاش برای پیوند دادن هنر با اعتقاد است؛ مردی که تا پایان بر سر باورهایش ماند.
واکنش مدیران فرهنگی به درگذشت کوروش زارعی
در پی درگذشت کوروش زارعی، سیدعباس صالحی، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، و مهدی شفیعی، معاون هنری وزیر، با انتشار پیام‌هایی جداگانه این ضایعه را به خانواده او و جامعه هنری تسلیت گفتند.
سیدعباس صالحی در پیام خود، زارعی را از هنرمندانی دانست که سال‌های عمرشان را در پیوند با فرهنگ و هنر این سرزمین سپری کردند و تأکید کرد میراث یک عمر کوشش هنری با خاموشی چراغ عمر هنرمند پایان نمی‌یابد، بلکه در حافظه فرهنگی جامعه استمرار پیدا می‌کند. وزیر فرهنگ همچنین ابراز امیدواری کرد شاگردان و همراهان زارعی، تلاش‌های او را در توسعه و حمایت از تئاتر آیینی و مقاومت و گسترش هنرهای نمایشی در میان جوانان ادامه دهند.
مهدی شفیعی، معاون هنری وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی نیز در پیام تسلیت خود، از زارعی به‌عنوان هنرمندی متعهد و مردمی یاد کرد که هنر را رسالتی فرهنگی و اجتماعی می‌دانست و سال‌های عمر خود را در مسیر اعتلای تئاتر متعهد و نشر ارزش‌های دینی و ملی سپری کرد. او همچنین خدمات و تلاش‌های زارعی را بخشی ماندگار از حافظه فرهنگی و هنری کشور دانست.
محمدمهدی دادمان، رئیس حوزه هنری، نیز در پیام خود به درگذشت این هنرمند واکنش نشان داد و بر پایبندی زارعی به باورهایش و تلاش‌های او در مسیر تئاتر دینی و مردمی تأکید کرد. این پیام از آن جهت اهمیت دارد که به بخشی از شخصیت حرفه‌ای زارعی اشاره می‌کند که در تمام سال‌های فعالیتش قابل مشاهده بود؛ هنرمندی که اعتقاداتش را از انتخاب‌های هنری و مسئولیت‌های اجتماعی خود جدا نمی‌کرد.
مراسم تشییع و خاکسپاری پیکر زنده‌یاد کوروش زارعی سه‌شنبه (۱۹ آبان ماه) در حوزه هنری برگزار می‌شود.
