از شجریان تا پورناظری ؛ روایت ایران در گرمی
نگار امیری: جایزه گرمی (GRAMMY Award) برای اهالی موسیقی، حکم اسکار را برای سینماگران دارد؛ تندیسی به شکل یک گرامافون طلایی که نه تنها نشاندهنده مهارت فنی بلکه نماد ورود به تالار ابدی تاریخ موسیقی است.
اما این جایزه پرزرقوبرق چگونه شکل گرفت؟ ریشههای گرمی به اواخر دهه ۱۹۵۰ میلادی بازمیگردد. زمانی که کمیته پیادهرو مشاهیر هالیوود در حال انتخاب ستاره برای هنرمندان بود، متوجه شد که بسیاری از بزرگان پشتصحنه و متخصصان موسیقی از این دایره جا ماندهاند. در پاسخ به این خلأ، مدیران ارشد صنعت موسیقی در سال ۱۹۵۷ آکادمی ملی علوم و هنرهای ضبط را پایهگذاری کردند تا برخلاف جوایز مبتنی بر محبوبیت، برندگان را بر پایه رأیِ متخصصان و همصنفان انتخاب کنند.
در ابتدا قرار بود نام این جایزه به احترام توماس ادیسون، اِدی (Eddie) گذاشته شود اما در نهایت نام گرمی که مخفف کلمه گرامافون است، انتخاب شده و نخستین مراسم آن در سال ۱۹۵۹ برگزار شد.
در همان دوره نخست که در تاریخ موسیقی جهان ماندگار شد، جایزه بهترین آلبوم سال به هنری مانچینی برای آلبوم The Music from Peter Gunn رسید و رکورد سال و ترانه سال نیز به خواننده ایتالیایی دومنیکو مودونیو برای قطعه Volare (به معنای پرواز) تعلق گرفت. این دو نام، به عنوان نخستین برندگان تاریخ گرمی، نقطه آغاز تندیسهایی بودند که از آن پس مرجع داوری کیفیت در صنعت موسیقی جهان شدند.
طی دهههای گذشته، نامهای متعددی از ایران در میان نامزدها و برندگان این جایزه دیده شده است. حضور ایرانیها در گرمی را میتوان در چهار دسته اصلی تحلیل کرد: اساتید موسیقی سنتی، هنرمندان ایرانیتبار در سبکهای مدرن، جوایز ویژه اجتماعی و در نهایت ورود به بدنه اجرایی و رأیدهی آکادمی.
بزرگترین موفقیتهای موسیقی سنتی ایران در گرمی، با نام گروه استادان موسیقی ایران گره خورده است. این گروه که از چهرههای تکرارناپذیری چون محمدرضا شجریان، حسین علیزاده، کیهان کلهر و همایون شجریان تشکیل شده بود، توانست موسیقی ردیفی ایران را به گوش داوران آکادمی برساند. در سال ۲۰۰۴، آلبوم «بیتو به سر نمیشود» در بخش بهترین آلبوم سنتی موسیقی جهانی نامزد شد و دو سال بعد در سال ۲۰۰۶، آلبوم «فریاد» بار دیگر این نامزدی را تکرار کرد. همچنین در سال ۲۰۰۷، آلبوم به «تماشای آبهای سپید» که حاصل همکاری حسین علیزاده و نوازنده سرشناس دودوک، ژیوان گاسپاریان بود، نامزد گرمی شد تا نشان دهد موسیقی ایرانی با حفظ اصالت خود پتانسیل بالایی برای رقابت در سطح اول جهان دارد.
در این میان، کیهان کلهر نامی متمایز است. او که پیشتر با آلبومهای «بیتو به سر نمیشود» و «فریاد» در کنار گروه استادان موسیقی ایران و نیز با آلبوم «به تماشای آبهای سپید» در همکاری با حسین علیزاده و ژیوان گاسپاریان، نامزدی جایزه گرمی را تجربه کرده بود. علاوه بر این موارد بر نامزدی برای آلبومهای مذکور و آلبوم «باران» در سال ۲۰۰۴، توانست در سال ۲۰۱۷ به عنوان نوازنده و عضو اصلی پروژه جاده ابریشم (Silkroad Ensemble) برای آلبوم Sing Me Home برنده جایزه گرمی شود. کلهر با ۵ بار نامزدی از با پیشینهترین ایرانیان در تاریخ این رویداد به شمار میرود.
تا کنون بسیاری از ایرانیانی که در خارج از کشور فعالیت میکنند، توانستهاند در دستهبندیهای مدرنتر گرمی بدرخشند. گروه دیپدیش (Deep Dish) متشکل از دو دی جی آمریکایی ایرانی با نامهای علی شیرازینیا و شهرام طیبی، در سال ۲۰۰۲ برای ریمیکس قطعه Thank You برنده گرمی شدند و نام خود را به عنوان پیشگامان موسیقی الکترونیک ثبت کردند. همچنین حمید سعیدی، نوازنده سنتور، در سال ۲۰۱۹ با گروه اوپیوم مون برنده جایزه بهترین آلبوم نیو ایج یا دوران نو یکی از سبکهای شناخته شده موسیقی که هدفش الهامبخشی هنری، ایجاد آرامش روحی و مثبتاندیشی بود، شد و در سال ۲۰۲۲ نیز برای بار دیگر توانست نامزد دریافت این جایزه باشد.
اما یکی از نامهای بسیار مهم و کمتر شنیده شده در این فهرست، صهبا مطلبی است. این نوازنده برجسته تار و سهتار، با لقب ملکه تار (Queen of Tar) در محافل بینالمللی شناخته میشود و به عنوان نخستین زن ایرانی-آمریکایی رکورد دریافت جایزه گرمی را ثبت کرده است. او فارغالتحصیل هنرستان موسیقی تهران و کنسرواتوار ریمسکی-کورساکف سنت پترزبورگ است و سابقه همکاری با هنرمندانی چون محمدرضا شجریان، حسین علیزاده، کیهان کلهر و یو-یو ما را در کارنامه دارد.
او در سال ۲۰۲۳ برابر با شسصتوپنجمین دوره گرمی به عنوان نوازنده در آلبوم Fandango at the Wall in New York اثر آرتورو اوفریل و ارکستر جاز لاتینِ آفرو حضور داشت و برنده جایزه بهترین آلبوم جاز لاتین شد و گواهی رسمی آکادمی را در ژوئن ۲۰۲۴ دریافت کرد. صهبا مطلبی همچنین در پروژه برنده گرمی دیگری به نام زنان جنگجو: صدای تغییر (Women Warriors: The Voices of Change) در سال ۲۰۲۲ به عنوان نوازنده تکنواز حضور داشت که نشان از جایگاه رفیعِ نوازندگان زن ایرانی در پروژههای تراز اول جهانی دارد. او پیش از این نیز در چهار دوره پیاپی به عنوان بهترین نوازنده تار در جشنواره موسیقی فجر ایران انتخاب شده بود.
در حوزه موسیقی فیلم نیز رامین جوادی، آهنگساز سریال مشهور «بازی تاج و تخت» چندین بار نامزد گرمی برای موسیقیهای متن درخشانش شده است که این امر نشاندهنده نفوذ آهنگسازان ایرانیتبار در قلب صنعت سرگرمی دنیاست.
در سال ۲۰۲۳، اتفاقی بیسابقه رخ داد و آکادمی گرمی دستهبندی جدیدی به نام بهترین ترانه برای تغییر اجتماعی را ایجاد کرد. شروین حاجیپور برای ترانه «برای» نخستین برنده این بخش شد. این جایزه که با درخواست بیش از ۱۱۵ هزار نفر همراه بود، توسط بانوی اول آمریکا اهدا شد.
اعطای این جایزه بازتاب گستردهای در رسانهها و شبکههای اجتماعی داشت و از منظرهای متفاوت هنری، فرهنگی و اجتماعی مورد توجه قرار گرفت. با این حال، اهمیت اصلی آن در ثبت نام یک ترانه فارسیزبان در بخش ویژهای از جوایز گرمی بود؛ بخشی که بر ظرفیت موسیقی برای بازتاب مسائل انسانی و اجتماعی تمرکز دارد.
هرچند این جایزه در قالب شایستگی ویژه بود و نه شاخههای رقابتی کلاسیک اما اهمیت آن در این بود که نشان داد موسیقی ایرانی میتواند به فراتر از مرزهای هنری نفوذ کرده و به یک پدیده اجتماعی جهانی تبدیل شود.
در شصتوهشتمین دوره جوایز گرمی که در فوریه ۲۰۲۶ برگزار شد، مهران متین، موسیقیدان ایرانی برای قطعه «Hope & Love» در بخش بهترین اجرای موسیقی آفریقایی نامزد شد. این اثر با اجرای ادی کنزو، خواننده اوگاندایی شکل گرفت و نام متین را در فهرست رسمی نامزدهای آکادمی ضبط قرار داد. حضور او در این شاخه، نمونهای از همکاری میانفرهنگی در موسیقی امروز و تلاش هنرمندان ایرانی برای حضور در جریانهای متنوع بینالمللی است.
و اما تازهترین تحول در مرداد ۱۴۰۵، برابر با اوت ۲۰۲۶، اعلام عضویت سهراب پورناظری در آکادمی ضبط بود. برای روشن شدن اهمیت این خبر، باید میان «گرمی» و «آکادمی ضبط» تفاوت قائل شد.
گرمی نام جایزهای است که هر سال به دستاوردهای موسیقایی برگزیده تعلق میگیرد اما نهاد برگزارکننده و ادارهکننده این رویداد، آکادمی ضبط (Recording Academy) است. نهادی صنفی که فرآیند عضویت، دریافت و بررسی آثار و چرخه انتخاب نامزدها و برندگان را سامان میدهد. بنابراین، عضویت در آکادمی ضبط به معنای پیوستن به نهاد حرفهایِ پشت جایزه گرمی است نه صرفاً دریافت عنوانی وابسته به مراسم.
حضور ایرانیها در این بدنه البته پیشینه دارد. صهبا مطلبی، نوازنده تار و سهتار پیش از این به عنوان عضو رأیدهنده آکادمی ضبط معرفی شده بود و کیهان کلهر نیز در جمع اعضای جدید این آکادمی در سال ۲۰۲۶ قرار گرفت. در نتیجه پیوستن سهراب پورناظری، ادامهدهنده و تقویتکننده حضور موسیقیدانان ایرانی در ساختار صنفیِ برگزارکننده گرمی است، حضوری که از مرحله نامزدی و دریافت جایزه فراتر میرود و به مشارکت حرفهای در سازوکار این نهاد بینالمللی میرسد.
در ساختار آکادمی ضبط، برخلاف مسابقات استعدادیابی تلویزیونی که گروهی محدود با عنوان داور درباره آثار تصمیم میگیرند، سازوکاری اعضامحور و صنفی حاکم است. دو نوع عضویت اصلی در آکادمی تعریف شده است: «عضو حرفهای» (Professional Member) که شامل فعالان صنعت موسیقی مانند مدیران، مدیران برنامه و روزنامهنگاران میشود و «عضو رأیدهنده» (Voting Member) که به پدیدآورندگان آثار صوتی، از جمله خوانندگان، ترانهسرایان، آهنگسازان، تهیهکنندگان، مهندسان صدا و نوازندگان اختصاص دارد. حق مشارکت در رأیگیریهای گرمی تنها در اختیار اعضای رأیدهنده است؛ در حالی که اعضای حرفهای، با وجود برخورداری از امکانات و شبکه صنفی آکادمی، در تعیین نامزدها و برندگان حق رأی ندارند.
بر این اساس، عضویت رأیدهنده سهراب پورناظری اهمیت ویژهای پیدا میکند. او به عنوان نوازنده و آهنگساز، در چرخه رأیگیری آکادمی میتواند آثار واجد شرایط را در حوزه تخصصی خود ارزیابی کند و در انتخاب نامزدها و سپس برندگان نهایی مشارکت داشته باشد. اهمیت این جایگاه در آن است که عضو رأیدهنده، مخاطب یا ناظر بیرونی گرمی نیست، بلکه بخشی از جامعه حرفهایِ تصمیمگیرنده آن به شمار میرود. چنین حضوری، ضمن تثبیت اعتبار بینالمللی یک هنرمند، امکان نمایندگی تخصص و تجربه موسیقایی ایرانی را در میان بدنه متنوع رأیدهندگان آکادمی فراهم میکند.
پرونده ایران در گرمی یک روایت یکخطی نیست؛ بلکه داستانی است که از ردیف و سنت شجریان آغاز شده است با تلفیق کلهر و صهبا مطلبی به پیروزی رسیده، با ترانه اجتماعی شروین جهانی شده و امروز با چهرههایی چون سهراب پورناظری به مرحله رأیدهی و تأثیرگذاری رسیده است. گرمی برای موسیقی ایران، تنها یک تندیس نیست؛ بلکه سندی است که ثابت میکند موسیقی این مرز و بوم، چه با تار و سنتور و چه در قالبهای مدرن، زبانی جهانی دارد که میتواند در بالاترین سطح هنر جهان شنیده شود و اعتبار فرهنگی ایران را در تالار افتخارات موسیقی جهان تثبیت کند.
در پایان به آخرین وضعیت رکوردداران گرمی در جهان اشاره خواهیم داشت. در حال حاضر، بیانسه با ۳۵ جایزه و ۹۹ نامزدی، پرافتخارترین هنرمند تاریخ گرمی است. پس از او نامهایی چون گئورگ شولتی با 31 جایزه و کوئینسی جونز با ۲۸ جایزه قرار دارند.
و اما آخرین برنده و نامزد ایرانی تا آگوست ۲۰۲۶ در شاخههای رقابتی صهبا مطلبی در سال 2023 و آخرین نامزد رسمی مهران متین در سال 2026 هستند. عضویت سهراب پورناظری نیز آخرین دستاورد زیرساختی ایران در این آکادمی محسوب میشود.
