«آقای هیچکس علیه پوتین»؛ نمونه‌ای شاخص از فیلمسازی چریکی
فرزاد جشمید دانایی: مستند «آقای هیچکس علیه پوتین» نوشته دیوید برونشتاین، به کارگردانی دیوید برونشتاین و پاوِل تالانکین و با حضور و روایت پاوِل تالانکین، محصول سال ۲۰۲۵ جمهوری چک و دانمارک است. این فیلم نخستین بار در ژانویه ۲۰۲۵ در جشنواره بین‌المللی فیلم ساندنس اکران شد و سپس از شبکه BBC Four به نمایش درآمد. مستند با استقبال گسترده منتقدان روبه‌رو شد و توانست جایزه بهترین مستند بلند را در نودوهشتمین دوره جوایز اسکار و هفتادونهمین دوره جوایز بفتا کسب کند.
فیلم زندگی پاوِل تالانکین، معلم و مدیر تولید محتوای یک مدرسه در شهر معدنی و فقیر کاراباش در نزدیکی رشته‌کوه اورال را دنبال می‌کند. او در حالی که از فعالیت‌های روزمره مدرسه فیلمبرداری می‌کند، به ثبت تأثیرات جنگ روسیه و اوکراین بر نظام آموزشی و تلاش حکومت روسیه برای شکل‌دهی به افکار عمومی نیز می‌پردازد.
مستند با نمایش فضای صمیمی مدرسه آغاز می‌شود؛ جایی که تالانکین رابطه‌ای نزدیک با دانش‌آموزان دارد و اتاق او به محلی برای گفت‌وگو و درد دل نوجوانان تبدیل شده است. اما با آغاز جنگ و ابلاغ بخشنامه‌هایی درباره «فعالیت‌های میهن‌پرستانه»، فضای مدرسه دگرگون می‌شود. برگزاری رژه‌های صبحگاهی، جلسات توجیهی درباره جنگ و برنامه‌های تبلیغاتی مرتبط، بخش مهمی از زمان آموزشی دانش‌آموزان را اشغال می‌کند.
تالانکین که از این روند ناراضی است، ابتدا قصد استعفا دارد اما پس از دریافت پیشنهاد ساخت مستندی درباره نظامی‌سازی مدارس، تصمیم می‌گیرد در جایگاه خود باقی بماند و از طریق فیلمسازی به ثبت آنچه در حال وقوع است بپردازد. او علاوه بر مستندسازی، با دانش‌آموزان درباره احساسات و نگرششان نسبت به جنگ گفت‌وگو می‌کند؛ به‌ویژه با کسانی که یکی از اعضای خانواده‌شان به جبهه اعزام شده یا خود در آستانه اعزام قرار دارند.
از جایی به بعد، اعتراض تالانکین از گفت‌وگو فراتر می‌رود و جنبه کنشگرانه پیدا می‌کند. او در یکی از مراسم رسمی، به جای سرود ملی روسیه، نسخه‌ای از سرود ملی آمریکا با اجرای لیدی گاگا را پخش می‌کند؛ اقدامی که واکنش منفی اطرافیان را در پی دارد و او را بیش از پیش در معرض فشار قرار می‌دهد.
مستند همچنین حضور نیروهای شبه‌نظامی واگنر در مدارس و آموزش کار با سلاح و مین به کودکان و نوجوانان را به تصویر می‌کشد. در یکی از بخش‌های قابل توجه فیلم، تالانکین به تناقض موقعیت خود اشاره می‌کند؛ او مخالف جنگ است، اما به دلیل وظیفه شغلی‌اش ناچار است رویدادهای تبلیغاتی مرتبط با آن را ثبت و منتشر کند. به گفته خودش، این وضعیتی ریاکارانه است، اما برای حفظ موقعیتش راه دیگری پیش رو ندارد.
در نقطه مقابل تالانکین، معلم تاریخ مدرسه، پاوِل عبدالمانوف، قرار دارد که آشکارا از سیاست‌های دولت روسیه و شخص ولادیمیر پوتین دفاع می‌کند. او با وجود محبوبیت اندک میان دانش‌آموزان، عنوان معلم برتر سال را به دست می‌آورد؛ موضوعی که پرسش‌هایی درباره معیارهای انتخاب او ایجاد می‌کند.
یکی از نکات مهم مستند، تأثیر فعالیت‌های ایدئولوژیک بر روند آموزش است. برخی معلمان از کاهش زمان تدریس و افت عملکرد تحصیلی دانش‌آموزان گلایه می‌کنند و فیلم این مسئله را یکی از پیامدهای نظامی‌سازی فضای مدرسه معرفی می‌کند.
فیلم همچنین نشان می‌دهد که چگونه فضای اجتماعی شهر به سمت طرد صداهای مخالف حرکت می‌کند. کسانی که در مراسم‌های حکومتی شرکت نمی‌کنند، با برچسب‌هایی مانند «خائن» و «وطن‌فروش» مواجه می‌شوند و مخالفت با جنگ می‌تواند پیامدهای قضایی در پی داشته باشد. در چنین فضایی، تالانکین به‌تدریج منزوی می‌شود و حتی بخشی از دانش‌آموزانش نیز از او فاصله می‌گیرند.
این وضعیت نمونه‌ای از شکل‌گیری «اتاق پژواک» است؛ فضایی که در آن تنها یک روایت پذیرفته می‌شود و دیدگاه‌های مخالف حذف یا منزوی می‌شوند. سرنوشت تالانکین نیز در همین چارچوب قابل فهم است؛ فردی که در نهایت ناچار به ترک کشور می‌شود.
پس از موفقیت جهانی فیلم، برخی رسانه‌ها و مقامات روسی به استفاده از تصاویر کودکان بدون رضایت والدین و پرداختن به موضوعات حساس سیاسی اعتراض کردند. در ادامه، دادگاهی در چلیابینسک دستور توقیف مستند را صادر کرد و آن را اثری تبلیغاتی در راستای افراط‌گرایی دانست.
